रमिला योञ्जन
हाम्रो समाजलाई सभ्य, विकसित र मानवीय भनिन्छ। तर कुनै पनि समाजको वास्तविक चरित्र त्यसले कमजोर, पीडित र अन्यायमा परेकाहरूलाई कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। हाम्रो समाजमा यस्ता धेरै घटना देखिन्छन् जहाँ पीडितलाई न्याय दिनुभन्दा पनि उल्टै उसैलाई दोषी बनाइन्छ। अझ विडम्बना त के छ भने, कसैको छोरीको जीवनसँग खेल्ने, उसको अस्मिता लुट्ने व्यक्तिलाई नै “महापुरुष” भनेर सम्मान गरिन्छ। यो केवल अन्याय मात्र होइन, यो मानवताको नै पराजय हो।
आज पनि जब कुनै महिला बलात्कार जस्तो जघन्य अपराधको सिकार हुन्छिन्, समाजको पहिलो प्रतिक्रिया सहानुभूति होइन, शंका र आरोप हुन्छ। “ऊ किन त्यहाँ गएकी थिई?”, “उसले कस्तो लुगा लगाएकी थिई?”, “उसको चरित्र कस्तो थियो?”—यस्ता प्रश्नहरूले पीडितलाई अझ गहिरो चोट पुर्याउँछन्। अपराधीले गरेको हिंसा एकपटक मात्र हुन्छ, तर समाजले लगाएको लाञ्छना बारम्बार पीडा दिन्छ। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि हाम्रो सोच अझै पनि पीडितलाई दोष दिने मानसिकताबाट मुक्त हुन सकेको छैन।
हाम्रो समाजमा शक्ति, पैसा र पहुँच भएका व्यक्तिहरूलाई कानूनभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति पनि गम्भीर समस्या हो। जब यस्ता व्यक्तिहरूबाट अपराध हुन्छ, उनीहरूको बचाउमा मानिसहरू उभिन्छन्। कसैले भन्छ—“उहाँले यस्तो गर्नै सक्नुहुन्न”, कसैले भन्छ—“यो सबै षड्यन्त्र हो।” यसरी सत्यलाई दबाएर अपराधीलाई जोगाउने काम गरिन्छ। अन्ततः पीडित एक्लिन्छिन् र न्यायको बाटो अझ कठिन बन्छ।
महिलालाई वस्तु जस्तो हेर्ने सोच पनि यौन हिंसाको मूल कारण हो। जब महिलालाई केवल शरीरको रूपमा हेर्ने, उसको इच्छा र अधिकारलाई बेवास्ता गर्ने मानसिकता समाजमा रहिरहन्छ, तब यस्ता अपराधहरू दोहोरिइरहन्छन्। महिला कुनै खेलौना होइनन्, उनीहरू पनि समान अधिकार भएका मानव हुन् भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ। जबसम्म यो चेतना समाजको प्रत्येक व्यक्तिमा विकास हुँदैन, तबसम्म वास्तविक परिवर्तन सम्भव छैन।
डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ। तर दुर्भाग्यवश, धेरैजसो अवस्थामा यो प्लेटफर्म पीडितलाई समर्थन गर्नेभन्दा पनि चरित्र हत्या गर्ने माध्यम बनेको छ। पीडितको गोपनीयता उल्लङ्घन गरिन्छ, उसको नाम, फोटो सार्वजनिक गरिन्छ, र झुटा आरोपहरू लगाइन्छ। यसले पीडितलाई मानसिक रूपमा झनै कमजोर बनाउँछ। धेरै महिलाहरू यही डरले आफ्नो पीडा लुकाएर बस्न बाध्य हुन्छन्।
अर्को गम्भीर समस्या भनेको “हामीलाई के मतलब?” भन्ने सोच हो। जब अरूको छोरीमाथि अन्याय हुन्छ, धेरै मानिसहरू चुप बस्छन्। तर उनीहरूले बिर्सन्छन् कि अपराधले कहिल्यै सीमाना हेर्दैन। आज अरूको छोरीमाथि भएको घटना भोलि आफ्नै घरमा पनि दोहोरिन सक्छ। त्यसैले समाजको जिम्मेवारी केवल आफ्नै परिवारसम्म सीमित हुनु हुँदैन; हामी सबैले एकअर्काको सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ।
न्याय प्रणालीप्रतिको अविश्वास पनि पीडितका लागि ठूलो चुनौती हो। लामो प्रक्रिया, प्रमाणको अभाव, र प्रभावशाली अपराधीका कारण धेरै केसहरूमा न्याय ढिला वा अपूर्ण हुन्छ। यसले अपराधीलाई हौसला दिन्छ र पीडितलाई निराश बनाउँछ। यदि न्याय छिटो र निष्पक्ष रूपमा प्रदान गरियो भने मात्र समाजमा विश्वास कायम रहन्छ।
यस्तो अवस्थामा, अन्यायविरुद्ध बोल्ने महिलाहरूको साहस अत्यन्तै प्रशंसनीय हुन्छ। तर दुर्भाग्यवश, समाजले उनीहरूलाई सम्मान गर्ने सट्टा अपमान गर्छ। उनीहरूलाई “ड्रामेबाज”, “ध्यान खिच्न खोजेकी” जस्ता आरोप लगाइन्छ। यसले अरू महिलाहरूलाई पनि चुप बस्न बाध्य बनाउँछ। यदि हामीले यस्तो व्यवहारलाई रोक्न सकेनौं भने, सत्य सधैं दबिइरहनेछ।
समाधानका लागि सबैभन्दा पहिले सोच परिवर्तन आवश्यक छ। महिलालाई समान अधिकार भएका मानवको रूपमा हेर्ने, सहमतिको महत्व बुझ्ने, र सम्मानजनक व्यवहार गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। विद्यालय स्तरबाट नै लैङ्गिक समानताको शिक्षा दिनु आवश्यक छ। साथै, कानुनी प्रणालीलाई बलियो बनाउँदै छिटो र निष्पक्ष न्याय सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
समाजका प्रत्येक सदस्यले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। जब कुनै अन्याय हुन्छ, हामीले मौन बस्नु हुँदैन। पीडितको साथमा उभिनु, सत्यको पक्षमा बोल्नु, र गलतको विरोध गर्नु नै हाम्रो कर्तव्य हो। सहानुभूति र संवेदनशीलता नै यस्तो समस्याको सबैभन्दा ठूलो समाधान हो।
अन्ततः, हामी सबैले आफैंलाई एकपटक सोध्नुपर्छ—यदि यही पीडा आफ्नै छोरीमाथि आयो भने के गर्ने? के हामी पनि चुप बस्ने? के हामी पनि उसैलाई दोष दिने? यो प्रश्नले हाम्रो चेतनालाई झक्झक्याउँछ।
समाज तब मात्र सभ्य बन्छ जब त्यहाँ न्याय, समानता र मानवीयता हुन्छ। कसैको छोरीको पीडालाई मजाक बनाउने, अपराधीलाई महिमामण्डन गर्ने र पीडितलाई अपमान गर्ने समाज कहिल्यै पनि सभ्य हुन सक्दैन। अब समय आएको छ—मौन तोड्ने, सत्य बोल्ने र न्यायको पक्षमा उभिने।
किनभने…छोरी केवल कसैको होइनन्, उनीहरू सम्पूर्ण समाजको जिम्मेवारी हुन्।
