रमिला योञ्जन
विकास भन्नाले केवल भौतिक संरचना, आर्थिक वृद्धिदर वा प्रगतिशील नीतिहरूको उपलब्धि मात्र होइन। विकासको वास्तविक मापदण्ड भनेको जहाँ जे कुराको आवश्यकता छ, त्यहाँ त्यसको उचित र पर्याप्त उपलब्धि हुनु हो। यो आवश्यकता वस्तुहरु, सेवा, अवसर, ज्ञानदेखि लिएर रोजगारी र जीवनयापनका अवसरहरुमा समेत फैलिएको छ।
नेपालमा पछिल्लो दशकमा शिक्षा स्तरमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। धेरै युवा विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयबाट स्नातक, स्नातकोत्तर र व्यावसायिक शिक्षा पूरा गरिरहेका छन्। तर, अध्ययन पूरा गरेपछि काम नपाउनु उनीहरुको व्यक्तिगत समस्या मात्र नभई राष्ट्रिय स्तरको ठूलो चुनौती पनि बनेको छ।
शिक्षित युवाले रोजगारी नपाउँदा उनीहरुमा निराशा, आत्मसम्मानको क्षति, सामाजिक तनाव, संक्रमणकालीन मानसिक स्वास्थ्य समस्या र आपराधिक क्रियाकलापजस्ता जोखिमहरु बढ्ने पाएको छ। यस्तो परिस्थितिले सामाजिक स्थिरता र आर्थिक विकास दुवैमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने खतरा बोकेको छ।
युवा बेरोजगारीको वर्तमान अवस्था
नेपालमा लगभग ६०% जनसंख्या युवा वर्ग (१५–३५ वर्ष) छ। यस्तो जनसांख्यिकीय संरचनालाई “जनसंख्या लेभरेज” को रूपमा मानिन्छ — जसले आर्थिक विकासमा ठूलो सम्भावना प्रदान गर्छ। तर यो सम्भावना केवल तब मात्र सकारात्मक परिणाम दिन सक्छ जब युवालाई काम र अवसर मिलोस्।
पछिल्लो तथ्यांकहरूसँग तुलना गर्दा देखिन्छ:
धेरै युवा शिक्षित भए पनि योग्य रोजगार प्राप्त गर्न असमर्थ छन्।
धेरैले बाहिर मुलुकमा रोजगारी खोज्ने बाध्यता महसुस गरेका छन्।
कृषि, उद्योग तथा सेवा क्षेत्रसँग शैक्षिक प्रणाली अनुकूल छैन भनेर धेरै युवा गुनासो गर्छन्।
युवाहरु रोजगारी नपाउँदा मात्र उनीहरूको व्यक्तिगत जीवनमा समस्या आउँदैन; यो उत्पादनशिल अर्थतन्त्र, सामाजिक स्थायित्व, मानसिक स्वास्थ्य र राष्ट्रिय विकास सबै पक्षमा असर गर्छ।
बेरोजगारीका मुख्य कारणहरु
शिक्षा र रोजगारीको असमञ्जस्यता
नेपालमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नु सफलता जस्तै मानिन्छ तर अधिकांश पाठ्यक्रमहरू परम्परागत र सैद्धान्तिक भएकाले बजारले माग गर्ने सीप र दक्षतासँग मेल खाँदैनन्।
उदाहरणका लागि:
धेरै विद्यार्थी मानविकी, सामाजिक विज्ञान, र व्यवस्थापनमा अध्ययन गर्छन् तर रोजगार बजारमा प्रत्यक्ष सीप माग धेरै बढेको छ।
IT, कृषि, स्वास्थ्य, निर्माण जस्ता क्षेत्रका व्यावसायिक सीपमा दक्ष युवाको कमी छ।
औद्योगिक र प्रविधि क्षेत्रमा लगानीको अभाव
उद्योग र उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने सेवा क्षेत्रमा पूँजी र प्रविधि लगानी कम हुँदा:
नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन सकिरहेको छैन।
स्थानीय स्तरमै उत्पादन र प्रशोधन सम्भावना सीमित छ।
व्यवसायिक तालिम र उद्यमशीलतामा कम जोड
अधिकांश युवा सामान्य शैक्षिक डिग्रीमा मात्र केन्द्रित छन्, तर:व्यावसायिक तालिमको पहुँच कम
उद्यमशीलता समर्थन संरचनाहरु अपर्याप्त
यसले गर्दा युवा अपना व्यवसाय सुरु गर्न असमर्थ हुन्छन्।
सामाजिक र संरचनात्मक समस्याहरु
नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा:
आधारभूत पूर्वाधार कम
वित्तीय सहायता र बजार पहुँच कठिन
जस्ता कारणले युवा शहरी क्षेत्रमा रोजगारी खोज्न मजबूर छन्।
सरकारी नीतिमा समस्या र असन्तुलन
नेपाल सरकारले वार्षिक बजेट र योजना निर्माणमा शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधारमा ठूलो बजेट छुट्याएको छ। तर रोजगारी सिर्जनामा सीधे असर पर्ने योजनाहरू पर्याप्त प्रभावकारी छैनन्।
सरकारी जागिरमा तलब वृद्धि प्राथमिकता बनाउने सोच
रोजगारी उत्पादनशील क्षेत्रको विकासमा पर्याप्त निवेश नहुनु
यी अवस्था दीर्घकालीन परिप्रेक्ष्यबाट समस्याको जडसम्म पुग्न असमर्थ छन्।
नियमित तलब वृद्धि मात्र समाधान होइन
धेरै जनाले सरकार र निजी क्षेत्रले गर्ने नियमित तलब/भत्ता वृद्धि नै बेरोजगारीको समाधान हो भनेर बुझ्छन्। तर वास्तविकता केही भिन्न छ:
तलब वृद्धि केवल वर्तमान कर्मचारीलाई मात्र लाभदायी
यसले नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्दैन।
तलब बढ्दा कम्पनीहरु कर कटौती र खर्च घटाउने उपाय जस्तै अटोमेसन, आउटसोर्सिङमा धाउन सक्छन् जसले थोरै मानिस मात्रै रोजगारी पाउँछन्।
अर्थतन्त्रमा दबाब
सीमित सरकार बजेट गर्दा तलब वृद्धिले पूर्वाधार र उद्यमिक क्षेत्रलाई पूँजी उपलब्ध गराउन कठिनाइ पुर्याउँछ।
यसले नयाँ रोजगारी सिर्जनाका कार्यक्रम लाई पछि धकेल्न सक्छ।
यसैले, तलब वृद्धि एक आर्थिक नीति हो तर बेरोजगारी समाधान होइन। यसको सट्टामा रोजगारी निर्माण रणनीति, सीप विकास र उद्यमशीलता समावेशी नीति आवश्यक छ।
रोजगारी सिर्जनाका सम्भावित क्षेत्रहरु
कृषि र कृषि आधारित उद्योग
नेपालको अधिकांश जनता कृषि क्षेत्रमा निर्भर छन्। तर परम्परागत खेतीले मात्र पर्याप्त रोजगारी दिन सक्दैन।
यसका सम्भावनाहरू:
जैविक खेती र मूल्य श्रृंखलामा आधारित उत्पादन
कृषिजन्य प्रशोधन उद्योग (अन्न, फलफूल, दुग्ध उत्पाद)
कृषि उपकरण उत्पादन र सेवा
यसले ग्रामीण क्षेत्रमा पनि रोजगारी सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ।
सूचना प्रविधि (IT) र डिजिटल अर्थतन्त्र
आजको विश्वमा IT क्षेत्रले धेरै रोजगारी सिर्जना गरिरहेको छ।
युवाले: सफ्टवेयर विकास,मोबाइल एप्लिकेशन डाटा एनालिटिक्स जस्ता क्षेत्रमा सीप विकास गरेमा वैश्विक बजारसम्म सेवा बेच्ने क्षमता हुन्छ।
साना र मध्यम उद्यम (SMEs)
स्थानीय स्तरमा साना उद्योग: हस्तकला,पर्यटन,खुद्रा उत्पादन ,जस्ता क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न मद्दत गर्छ।
नवीकरणीय ऊर्जा र हरित उद्योग
सौर्य उर्जा, बायोग्यास र जलविद्युत परियोजनाले युवा रोजगारीमा योगदान दिन सक्छ।
उद्यमशीलता र सीप विकास
रोजगारी सिर्जनामा केवल रोजगारी खोज्ने युवालाई मात्र होइन, नयाँ रोजगार सिर्जनाकर्ता (Entrepreneur) बनाउन आवश्यक छ।
मुख्य उपाय:
व्यावसायिक तालिम कार्यक्रम
प्रारम्भिक पूँजी सहायता (Seed Funding)
व्यापार योजना, विपणन, वित्तीय सिक्षा
जस्ता कार्यक्रमहरूले उद्यमशीलता बढाउन मद्दत गर्छन्।
उदाहरण - एक युवा गाउँमा जैविक खेती सुरु गर्छ र सँगै लाभदायक उत्पादनदेखि बजार वितरणसम्म एकीकृत मोडल बनाउँछ भने कुनै राज्य वा निजी सहायता पाएमा त्यो मोडलले १०–२० अन्य युवालाई पनि रोजगार दिन सक्छ।
यसैले सीप + समर्थन = रोजगारी सिर्जना भन्ने समीकरण सही साबित हुन्छ।
दीर्घकालीन नीति सुझावहरू
युवा बेरोजगारी समाधानका लागि नीति निर्माताले निम्न कुराहरु अपनाउनुपर्छ:
शिक्षा प्रणालीमा सुधार
सैद्धान्तिक भन्दा व्यावहारिक सीप मा जोड
उत्पादनशील र आवश्यकता अनुरूपको पाठ्यक्रम
रोजगार आधारित बजेट विनियोजन
रोजगारी उत्पादनशील योजनाहरुलाई बजेट प्राथमिकता
IT, कृषि, सेवा उद्योगमा लगानी
रोजगार सूचना प्रणाली
अनलाइन रोजगार पोर्टल तालिमपछि-placement सहयोग
निजी–सरकारी साझेदारी
व्यवसायिक तालिम केन्द्र, R&D केन्द्रहरु उद्योगसँग समन्वय
बेरोजगारीका कारण मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पर्न सक्छ:आत्म-सम्मान घट्ने
सामाजिक दबाब तनाव, मानसिक अस्थिरता
यसले गर्दा समाज स्थिर रहन सक्दैन।
यसो हुँदा:मनोवैज्ञानिक परामर्श युवा क्लब
सामाजिक उद्यम समूह जस्ता संरचनाले युवा आत्मविश्वास र नेतृत्व विकासमा मद्दत गर्छ।
देशको विकासको वास्तविक मापदण्ड भनेको स्रोतको उपयुक्त उपयोग र अवसरको सबै पक्षमा समान पहुँच हो। केवल तलब वृद्धि गरेर या सामाजिक कार्यक्रममार्फत स-साना सुधार गरेर वास्तविक बिज्ञानसम्म पुग्न सकिँदैन।
युवा बेरोजगार छ केवल तलब वृद्धि समाधान होइन
रोजगारी सिर्जना र उद्यमशीलता नै दीर्घकालीन विकास उपाय हो
शिक्षा–रोजगारी असमञ्जस्यता समाधानको मुख्य चाबी हो
सरकार, निजी क्षेत्र र समाज सबैको साझा पहल आवश्यक छ
जब युवालाई योग्य, सृजनशील र अवसरयुक्त रोजगारी प्राप्त हुन्छ, तब मात्र देशको आर्थिक, सामाजिक र मानसिक समृद्धि सुनिश्चित हुन सक्छ।
