नारायण कार्की
नेपालको पहिचान पर्वत, पवित्रता र प्रकृतिको सौन्दर्यमा छ। संसारकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा सहित अन्य अठार हजारभन्दा बढी हिमालहरूको देश नेपाल, पर्यटकीय दृष्टिले अपार सम्भावना बोकेको मुलुक हो।
तर, ती मध्ये पनि हिमाली भेगहरू — जस्तै मुस्ताङ, मनाङ, हुम्ला, डोल्पा, सोलुखुम्बु, मुगु, ताप्लेजुङ आदि — अझै पर्यटकहरूका लागि कम खोजिएको र कम प्रयोग गरिएको रत्नझैं क्षेत्र हुन्।
यस रिपोर्टमा हिमाली भेगमा पर्यटन प्रवद्र्धनको सम्भावना, आवश्यक पूर्वाधार, वर्तमान स्थिति, चुनौतीहरू, नीति तथा समाधानका उपायहरू विश्लेषण गरिनेछ।
हिमाली भेगको प्रमुख आकर्षणहरू निम्नानुसार छन । प्राकृतिक सौन्दर्यः हिमालहरू, हिमनदीहरू, तालतलैया, उच्च पहाडी बोटबिरुवाहरू, झरनाहरूले भरिएको वातावरण।
धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वः मुस्ताङको मुक्तिनाथ, सोलुखुम्बुको ट्याङबोचे गुम्बा, हुम्लाबाट कैलाश मानसरोवर यात्रा, ताप्लेजुङको पाथीभरा, डोल्पाको शे–फोक्सुण्डो ताल जस्ता थुप्रै धार्मिक स्थलहरू।
जैविक विविधताः हिमाली वनस्पति, जडीबुटी, वन्यजन्तु (हिउँ चितुवा, रेड पाण्डा), र अद्भुत जैविक प्रणाली।
अद्वितीय संस्कृतिः शेर्पा, थकाली, लोपा, लिम्बु, भोटे, गुरुङ आदिको मौलिक रहनसहन, भाषा, खानपान, पर्व र कला।
साहसिक गतिविधिः ट्रेकिङ, माउन्टेनियरिङ, हाई अल्टिच्युड क्याम्पिङ, पर्वतारोहण, फोटो टुरिज्म।
नेपालमा वार्षिक रूपमा झन्डै १० लाख विदेशी पर्यटक आउँछन्। ती मध्ये अधिकांश काठमाडौँ, पोखरा, चितवन, लुम्बिनी जस्ता क्षेत्रमै सीमित रहन्छन्।
हिमाली भेगमा सोलुखुम्बुको खुम्बु क्षेत्र मात्र सगरमाथाको कारण पर्याप्त चर्चित छ। बाँकी हिमाली जिल्ला पर्यटकका लागि ’अनटचेबल जेम’ का रूपमा बाँकी छन्।
डोल्पा, हुम्ला, मुस्ताङ, ताप्लेजुङ, मनाङ जस्ता क्षेत्रमा पर्यटन प्रवद्र्धन हुन थाले पनि पूर्वाधार र प्रचारको अभावले ती ठाउँहरू अझै पनि विशिष्ट वर्गसम्म सीमित छन्।
हिमाली भेगमा तिब्बती बौद्ध धर्मको गहिरो प्रभाव देखिन्छ। गुम्बा, लामा प्रणाली, ध्यानस्थल, चक्र दर्शन, ध्यान शिविर जस्ता विषयमा अध्यात्मिक पर्यटकहरू आकर्षित हुन सक्छन्।
– मुक्तिनाथ, पाथीभरा, मानसरोवर यात्रा, गुह्य ध्यान स्थलहरू धार्मिक यात्रा मार्गको विकासद्वारा प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ।
हाई–अल्टिच्युड ट्रेकिङ, आइस क्लाइम्बिङ, पर्वतारोहण, स्कीइङ, हिमाली बाइक टुर, घोडा यात्रा, ट्रेल रन जस्ता साहसिक क्रियाकलाप बढाउन सकिन्छ। – हुम्ला, डोल्पा, मनाङ, मुस्ताङ लगायतका ठाउँहरूमा ट्रेकिङ र क्लाइम्बिङ सम्भावनाको केन्द्र हुन्।
हिमाली भेगको मौलिक संस्कृति, परम्परा, भेषभूषा, भोजन र दैनिक जीवनशैली प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सकिन्छ। यसले स्थानीयलाई आम्दानीको स्रोत पनि बनाउँछ।
बोटबिरुवा, हिमाली वन्यजन्तु, जलवायु परिवर्तनको प्रभाव अध्ययन गर्न चाहने पर्यटकहरूका लागि अनुसन्धानको थलो हुन सक्छन्। जैविक विविधता र जलस्रोत व्यवस्थापनमा काम गर्ने संस्था, विद्यार्थी र वैज्ञानिकलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ।
हिमाली भेगको मनमोहक दृश्य, मौलिकता र जीवनशैलीले विश्व फिल्म निर्माता र फोटो पत्रकारलाई आकर्षित गर्न सक्छ।
यातायात र पूर्वाधारको अभाव – सडक सञ्जाल कमजोर छ।– विमानस्थल भए पनि असुरक्षित, अनियमित र मौसममा भर पर्ने। – ट्रेकिङ रुटहरूमा आवास, खानेपानी, शौचालय, मेडिकल सेवा अभाव।सूचना र प्रवद्र्धनको अभाव अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा हिमाली भेगबारे जानकारी न्यून। – डिजिटल प्रवद्र्धन, पर्यटक सूचना केन्द्र, ट्राभल ब्लग, म्यापिङ कमजोर– पर्याप्त प्रशिक्षण र सिप नहुँदा गाइड, होमस्टे, ट्रेकिङ व्यवस्थापनमा दक्ष जनशक्ति छैन। नीतिगत समावेशिता र स्थानीय नेतृत्व अभाव।जलवायु परिवर्तनको असर– हिमनदीहरू पग्लिन थालेका छन्।– मौसमको अनिश्चितताले पर्यटकलाई जोखिम।– भूस्खलन, हिउँपहिरो, रोगको नयाँ संक्रमण बढ्ने खतरा।
नीति र लगानीको अस्थिरता– सरकारी नीतिमा स्थायित्व छैन।
– हिमाली पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि ठूला पूर्वाधारमा लगानी नगरेका कारण निजी क्षेत्र उत्साहित छ– हिमाली जिल्लासम्म सुरक्षित सडक सञ्जाल र स्थानीय एअरपोर्टको स्तरोन्नति गर्नु आवश्यक छ।
– “एयर एम्बुलेन्स“ सेवा सञ्चालन गर्न सके पर्यटक र स्थानीय दुवैलाई फाइदा पुग्छ।
– स्थानीय जनतालाई भाषा, आतिथ्य कला, गाइडिङ, प्राथमिक उपचार, खाद्य स्वच्छता जस्ता सीपमा तालिम।
– सामुदायिक होमस्टे प्रवद्र्धन गर्न अनुदान र सहुलियत कर्जा।
– पर्यटकीय नक्सा, मोबाइल एप, वेबसाइट, पर्यटक सहायता डेस्क, अनलाइन बुकिङ सेवा सञ्चालन।
– “ अभियान मार्फत अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवद्र्धन।
को नीति अपनाउँदै प्लास्टिक बन्दी, फोहोर व्यवस्थापन, ऊर्जा संरक्षण जस्ता कार्यक्रम।
– ट्रेकिङ रुटहरूमा वातावरण मैत्री शौचालय, बायोग्यास, सौर्य पावर प्रवद्र्धन। सरकारी, गैरसरकारी संस्था, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच समन्वयात्मक मोडल अपनाउने।
हिमाली भेगमा पर्यटन प्रवद्र्धनले नेपालमा समावेशी आर्थिक विकास, स्थानीय रोजगारी सिर्जना, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
सोलुखुम्बुले जस्तै अन्य हिमाली जिल्ला पनि ‘स्मार्ट पर्यटन क्षेत्र’ मा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। डिजिटल हिमालय, हरित हिमालय, आत्मनिर्भर हिमालय जस्ता अवधारणाको विकास गरेर ती क्षेत्रको समग्र रूपान्तरण सम्भव छ।
नेपालको हिमाली भेग मात्र सौन्दर्य र संस्कृतिको खानी होइन, समृद्धिको मूल स्रोत पनि हो।
त्यस सम्भावनाको पूर्ण उपयोग गर्न दीर्घकालीन सोच, सशक्त रणनीति, लगानी, जनसहभागिता र प्रविधिमैत्री प्रणाली आवश्यक छ।
यदि हामीले समयमै यी अवसर चिन्न सक्यौं भने, हिमाली क्षेत्रको पर्यटनले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउने छ — जसको प्रत्यक्ष लाभ त्यहाँका जनताले महसुस गर्नेछन्।
