“मलाई आफ्नै नामले चिनिने रहर“

रमिला योन्जन

न माईती घर, न श्रीमानको थर, मलाई आफ्नै नामले चिनिने रहर ।”

यी शब्दहरू केवल नारा होइन—यी आवाज हुन्, भावना हुन्, र समयसँग लड्दै आएको म जस्तै कयौँ नारी आत्माको पुकार हो समाजले महिलालाई सधैं कसैको छायाँमा राख्न खोज्यो—कहिले बाबुको नाममा, कहिले श्रीमानको थरमा, र कहिले सन्तानको पहिचानमा उसको आफ्नै अस्तित्वलाई कहिले केन्द्रमा राखिएन तर अब समय बदलिँदैछ ।

२१औँ शताब्दीको नारी केवल गृहिणी होइन; ऊ एक विचार हो, एक क्षमता हो, र परिवर्तनको प्रतीक हो। उसले अब आफ्नै पहिचान खोज्न थालेकी छ, आफ्नै नामले चिनिन चाहन्छे, आफ्नै पदछाप समाजमा छोड्न चाहन्छे ।

नारीको पहिचान अब अरूको थरको आश्रय होइन; अब त्यो उज्यालो हो, जुन उसले आफैंभित्रबाट बाहिर ल्याएकी छ । अब समय आएको छ–मलाई मेरै नामले चिन्ने र सम्मान गर्न सिक्ने ।

हामीकहाँ महिलाको सहनशीलता, त्याग र समर्पणलाई गुणको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । तर के यी गुणहरू स्वाभाविक रूपमा आउँछन।्

साना छँदा नै छोरीलाई सिकाइन्छ—“तिमी त पराई घर जानी मान्छे, थोरै खाऊ, कम बोल, सबैको सुनी हाँसी बसी।“ उसलाई आफ्नो अधिकारभन्दा बढी कर्तव्य सम्झाइन्छ। आफ्नो इच्छा, भावना वा विचार व्यक्त गर्दा पनि उसलाई ’अलिक बढी बोल्ने’ वा ’असभ्य’ भनिन्छ। यी सूक्ष्म व्यवहारहरूले एक किसिमको मौनता सधैंभरि घोकिन्छ उसमा 

विवाहपछि त झन् चुनौती बढ्छ नाम परिवर्तन हुन्छ, थर परिवर्तन हुन्छ, कहिलेकाहीं त धर्म वा भूगोल समेत परिवर्तन हुन्छ । यस्ता परिवर्तनहरू केवल व्यवहारिक नभई मानसिक रूपमा गहिरो असर पार्ने हुन्छन् जब एक महिलाले आफ्नै नाममै चिनिन खोज्छे, तब उसलाई प्रश्न गरिन्छ—

“के अब श्रीमानको थर पनि छोड्ने?“,

“बिद्रोही हुन खोजेकी हो?“,

“नारी भएर यति गर्व गर्न मिल्छ?“

यी प्रश्नहरू आफैंमा समाजले नारीलाई दिएको भूमिकाको प्रतिबिम्ब हुन्छ—जहाँ उनले केवल अनुसरण गर्नुपर्छ, नेतृत्व होइन।

परम्पराले बनाएको यस्तो मानसिकता केवल पुरुषप्रधान सोचाइको परिणाम होइन; कतिपय महिलाहरू आफैं पनि यही संरचनाको पक्षमा उभिन्छन्, किनभने उनीहरू पनि यही प्रणालीमा हुर्किएका हुन्। त्यसैले परिवर्तनको सुरुवात पनि यिनै मानसिक पर्खालहरू भत्काउने प्रयासबाट हुनुपर्छ।

साँच्चिकै नारी सशक्तिकरण भनेको, उसको आत्मा, विचार र पहिचानलाई पनि स्वतन्त्रता दिनु हो—त्यो स्वतन्त्रता, जसले उसलाई भन्न सक्ने बनाओस् “म छु, म स्वतन्त्र छु, र मलाई मेरो नामले चिनिन मन छ।“

एक व्यक्तिको सबैभन्दा मूलभूत आवश्यकता हो—आफ्नो अस्तित्वको बोध, अर्थात् आत्मपहिचान। यो केवल नामको विषय होइन, यो अनुभूतिको विषय हो—“म को हुँ?“, “मेरो उद्देश्य के हो?“, “मैले किन बाँच्छु?“ भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु।

नारीको सन्दर्भमा आत्मपहिचान झनै महत्वपूर्ण हुन्छ, विशेषतः त्यस्तो समाजमा जहाँ उसलाई अरूको नाम, थर, र सम्बन्धमा परिभाषित गरिन्छ। ्

जब एक महिला भन्छिन्, “म फलानाकी छोरी“, “फलानाकी श्रीमती“, वा “फलानाकी आमा“—त्यो परिचय पूरै उसको आफ्नै व्यक्तित्व होइन। त्यो परिचय उसले आफैं बनाएको होइन, उसलाई दिइएको हो।

तर जब उ भन्छे—“म फलानो हुँ,“ त्यो आवाज उसकै आत्मा र संघर्षबाट उत्पन्न भएको हुन्छ , त्यो परिचयमा उसको अनुभव, आँसु, लगन, र विजय समेटिएको हुन्छ।

आत्मपहिचान हुनु भनेको, अरूको सहाराविना बोल्न सक्ने साहस हुनु हो। त्यो स्वाभिमान हो, जसले नारीलाई निर्णय गर्न, चुनौती दिन, र परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्छ। आत्मपहिचान नभएसम्म नारी सधैं परनिर्भर, मौन र दबिएको अवस्थामा रहन्छ। उसले आफ्नो जीवन अरूको निर्णयअनुसार बिताउँछे।

तर जब आत्मपहिचानको चेतना आउँछ, तब नारी केवल परिवारको हिस्सा होइन—समाजको नेतृत्वकर्तासमेत बन्छे। तब ऊ बोल्छे, लेख्छे, सिर्जना गर्छे, र चिनिन्छे। तब ऊ अरूको परिचयबाट होइन, आफ्नो नाम, कर्म, र विचारबाट चिनिन्छे।

त्यसैले आत्मपहिचानको खोज केवल वैयक्तिक चाहना होइन, सामाजिक क्रान्तिको सुरुवात हो।

विश्वमै यस्ता धेरै महिलाहरू छन् जसले परम्परालाई चुनौती दिँदै आफ्नै नाममा इतिहास रचेका छन्। नेपालमा मैत्रेयी पुष्पा, सीता शाह, समिता विक, अनु श्रेष्ठ, डा. कल्पना ढकालजस्ता नामहरू छन्, जो अब थरभन्दा माथि उठेर चिनिन्छन्।

आदिवासी र दलित महिलाहरूको कथा अझ गहिरो छ। तिनीहरूले थरको बोझ मात्र होइन, जातीय विभेदको पनि सामना गर्दै आफैंलाई प्रमाणित गरेका छन्। त्यसैले उनीहरूको पहिचान संघर्षको प्रतीक बनेको छ।

सामाजिक रूपान्तरण कुनै एक दिनमा हुँदैन; यो क्रमिक प्रक्रिया हो, जसको बीउ कानुन, शिक्षा र चेतनामा रोपिन्छ। नारी सशक्तिकरणका लागि यी तीन आधार स्तम्भ हुन्।

सबैभन्दा पहिले, कानुन। नेपालको संविधानले महिलालाई समान अधिकारको प्रत्याभूति दिएको छ। नागरिकता, सम्पत्ति, शिक्षा, रोजगारी र राजनीतिमा सहभागिता सम्बन्धी अनेकौं प्रावधानहरू छन्। महिलाले अब आफ्नै नामबाट नागरिकता लिन सक्छिन्, व्यवसाय दर्ता गर्न सक्छिन्, सम्पत्ति आफ्नो नाममा राख्न सक्छिन्। तर व्यवहारमा अझै पनि धेरै ठाउँमा यो अधिकारमा अवरोध हुन्छ। फारम भर्ने बेलामा “पतिको नाम” अनिवार्य खोजिन्छ, केही सरकारी प्रक्रियामा श्रीमानको सहमति मागिन्छ। यो कानुनको कमजोरी होइन, प्रवर्तनको कमजोरी हो। त्यसैले कानुनी शिक्षाको अभावमा अधिकारको उपयोग हुन सक्दैन।

दोस्रो, शिक्षा। शिक्षाले चेतना जन्माउँछ। शिक्षित नारीले मात्र आफ्नो हक र कर्तव्य बुझ्न सक्छे, प्रश्न गर्न सक्छे, अन्यायसँग लड्न सक्छे। अहिले धेरै छोरीहरू उच्च शिक्षामा पुगिरहेका छन्, आफ्नो करियर बनाइरहेका छन्, स्वरोजगारमा लागिरहेका छन्। उनीहरू आफैं उदाहरण बनेका छन्—कसरी नारी आफ्नो परिचय स्वतन्त्र रूपमा निर्माण गर्न सक्छे।

तेस्रो, चेतना। यो सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। चेतनाको अभावले अधिकार हुँदाहुँदै पनि महिलाहरू मौन रहन्छन्। त्यसैले समाजमा विचार, बहस र संवाद बढाउनु आवश्यक छ—घर, विद्यालय, मन्दिरदेखि संसदसम्म।

जब कानुन सशक्त, शिक्षा सर्वसुलभ र चेतना जगेर्ना हुन्छ, तब मात्रै परिवर्तन स्थायी बन्छ। तब मात्रै नारीले बिना संकोच भन्न सक्छे—“म आफ्नो नाममै पर्याप्त छु। मलाई अरूको नामको सहारा चाहिँदैन।“

वेदमा गार्गी, मैत्रेयी, अपाला जस्ता विदुषी महिलाहरू थिए, जसले ज्ञानको क्षेत्रमा पुरुषहरूसँग समकक्ष भएर बहस गर्थे। भक्ति आन्दोलनमा मीराबाई, अक्का महादेवी, ललद्यद जस्ता महिलाहरूले धर्म र प्रेमलाई आफ्नै शैलीमा अभिव्यक्त गरे। उनीहरू आफ्नै नामबाट चिनिए, कसैको थरले होइन।

यसले देखाउँछ—नारीले सदा परनिर्भर भएर मात्र बाँच्नुपर्ने होइन। साँचो श्रद्धा र संस्कार भनेको उसको स्वतन्त्रता स्वीकार गर्नु हो।

आजको पुस्ता परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ। मोबाइल, इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र शिक्षाको पहुँचले युवापुस्तामा चेतना पलाएको छ। खासगरी युवतीहरू अब पुरानो ढाँचाको सोचमा अड्किन चाहँदैनन्। उनीहरू बुझ्न थालेका छन् कि उनीहरूको पहिचान श्रीमान, बुबा वा कोही अरूको थरमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरू आफैं आफ्नो परिचय बन्न सक्छन्।

शहरमात्र होइन, गाउँका किशोरीहरू पनि आज प्रश्न गर्न थालेका छन्—“किन मेरो नाम फेरिनुपर्छ?“, “किन मेरो भविष्य अरूको निर्णयमा निर्भर होस्?“ यही प्रश्नहरू जागरणका संकेत हुन्।

आमाबाबुहरूमा पनि सोच परिवर्तन हुँदैछ। धेरैले अब छोरीहरूलाई छोरा सरह शिक्षा, स्वतन्त्रता र आत्मनिर्भर बन्ने अवसर दिन थालेका छन्। उनीहरू बुझ्न थालेका छन् कि छोरी ‘पराई’ होइन, उसैमा भविष्यको उज्यालो छ।

स्कुल र क्याम्पसहरूमा महिलाहरू नेतृत्व लिन थालेका छन—क्लब, समाजसेवा, राजनीति, कला र विज्ञानमा। यी सबै कर्महरूले एक नयाँ संस्कार बनाइरहेछ—जहाँ नारी आफ्नो निर्णय आफैं लिन्छे, आफ्नो पहिचान आफैं बनाउँछे।

अब हामीले ‘छोरीलाई ब्याहेर पठाउने’ भन्दा पहिला ‘छोरीलाई चिनाउने, उभ्याउने र सुनाउने’ संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

नारी जागरण अब केवल नारासम्म सीमित हुन हुँदैन। हरेक परिवार, विद्यालय, मञ्च र मिडियामा नारीको आफ्नै नाम, आवाज र निर्णयलाई मान्यता दिन सक्ने संस्कार बसाल्न जरुरी छ। त्यतिबेला मात्र त्यो दिन आउँछ—जब कुनै नारीले भन्नुपर्दैन कि “मलाई आफ्नै नामले चिनिने रहर“... किनकि ऊ पहिल्यै चिनिइसकेकी हुन्छ आफ्नै नामले।

जब महिला भन्छिन “न माईती घर, न श्रीमानको थर, मलाई आफ्नै नामले चिनिने रहर“—यो एक नारीको मौन क्रान्ति हो। यो विद्रोह होइन, यो चेतना हो; एक युगान्तकारी सोच, जसले परम्पराले बनाएको पहिचानको साँघुरो घेरा तोड्न खोजेको छ।

नारी अब केवल कसैको छायाँ होइन—ऊ आफैं प्रकाश बन्न चाहन्छे उसले अब आफूलाई आफ्नै नामले चिनाउन खोज्नु केवल व्यक्तिगत चाहना होइन, त्यो सामाजिक रूपान्तरणको संकेत हो । आत्मपहिचानको खोज, कानुनी अधिकारको प्रयोग, शिक्षाको प्रभाव र चेतनाको विस्तार—यी सबैले नारीलाई अब आफ्नो मार्ग आफैं बनाउने शक्ति दिएका छन्।

समाज परिवर्तनको चरणमा छ। हामीले अब नारीलाई परिभाषित गर्नु हुँदैन—हामीले उसलाई आफैं परिभाषित गर्न दिनुपर्छ। उसले रोजेको नाम, रोजेको बाटो, र रोजेको सपना नै उसकै पहिचान होस्।

अब समय आएको छ—नारीलाई सहानुभूति होइन, सम्मान दिन सक्ने समाज बनाउने जसले भन्छः तिमी कोही हौ?, जवाफ आउँछ—म फलानो हुँ मेरो नाम नै मेरो पहिचान हो।