रमिला योञ्जन
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यहाँका हरेक पर्व, उत्सव र संस्कारले कुनै न कुनै समुदायको इतिहास, जीवनशैली, संघर्ष र विश्वास बोकेको हुन्छ। तीमध्ये विशेष रूपमा पश्चिम तराई र मध्य तराईमा बसोबास गर्ने थारु समुदायको महान् पर्व माघी केवल एउटा चाड मात्र नभई सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र ऐतिहासिक पहिचानसँग गाँसिएको जीवन दर्शन हो। माघ महिनाको पहिलो दिन अर्थात् मकर सङ्क्रान्तिका दिन मनाइने माघी पर्व नयाँ वर्षको सुरुवात, नयाँ संकल्प, सामाजिक पुनर्संरचना र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको प्रतीक मानिन्छ।
माघी पर्वको इतिहास थारु समुदायको हजारौँ वर्ष पुरानो जीवन पद्धतिसँग जोडिएको छ। परम्परागत रूपमा थारु समुदाय कृषि र वनमा आधारित जीवन बिताउँदै आएको समुदाय हो। वर्षभरि खेतबारीमा पसिना बगाएर काम गरेपछि माघीले विश्राम, उत्सव र आत्मसमीक्षाको अवसर प्रदान गर्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार माघी पर्व थारुहरूको ‘नयाँ वर्ष’का रूपमा मनाइँदै आएको छ। यस दिनदेखि नयाँ कृषि चक्र सुरु हुने भएकाले पुराना सम्झौता, ऋण, श्रम सम्बन्ध र सामाजिक जिम्मेवारीहरू पुनः निर्धारण गरिन्थ्यो।
थारु समाजमा माघीको अवसरमा ‘कमैया’ र ‘कमलरी’ प्रथा अन्त्य वा नवीकरण गर्ने चलन थियो। यही कारण माघी केवल धार्मिक पर्व नभई सामाजिक न्याय र अधिकारको ऐतिहासिक दस्तावेज पनि हो।
माघी पर्व धार्मिक रूपमा सूर्यको उत्तरायण गमनसँग सम्बन्धित छ। मकर सङ्क्रान्तिपछि सूर्य उत्तरतर्फ लाग्ने भएकाले यस समयलाई शुभ मानिन्छ। थारु समुदाय मात्र होइन, नेपालका विभिन्न समुदायले यो दिनलाई शुद्धीकरण, स्नान र दान–पुण्यको दिनका रूपमा लिन्छन्। नदी, ताल वा पोखरीमा स्नान गरी सूर्यदेवको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ।
थारु समुदायमा माघीको बिहानै परिवारका सदस्यहरू नदीमा सामूहिक स्नान गर्छन्। त्यसपछि घर फर्केर पुर्खाको सम्झना, देवता पूजा र सामूहिक भोजन गरिन्छ। यसले परिवार, समाज र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।
माघी पर्व खानपानका हिसाबले पनि विशेष छ। ढिक्री, चिचर, घोंगी, माछा, सुँगुरको मासु, तरुल, सेलरोटी, लड्डु जस्ता परिकारहरू माघीका पहिचान हुन्। यी परिकारहरू केवल स्वादका लागि मात्र होइन, जाडो मौसममा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र पोषण दिन उपयोगी मानिन्छन्।
घोंगी (सिपी) खानु थारु संस्कृतिको विशिष्टता हो। यसलाई सामूहिक रूपमा पकाउने र खाने परम्पराले सामाजिक एकता र सहकार्यको भावना विकास गर्छ।
माघी पर्व थारु समाजको सामाजिक संरचना पुनःनिर्माण गर्ने अवसर पनि हो। यस अवसरमा गाउँका अगुवा, बडघर (गाउँ प्रमुख) चयन गरिन्छ। बडघर चयन लोकतान्त्रिक प्रक्रिया मार्फत हुने भएकाले यो पर्व सामुदायिक शासन प्रणालीको अभ्यासको रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
यसै दिनदेखि गाउँका नियम, श्रम विभाजन, सामूहिक काम र विवाद समाधानका विधिहरू तय गरिन्छ। यसले समाजलाई वर्षभरि अनुशासन, सहकार्य र एकतामा बाँधेर राख्छ।
माघी पर्वको आर्थिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। खेतीपातीको हिसाब–किताब मिलाउने, ऋण चुक्ता गर्ने, नयाँ सम्झौता गर्ने चलन माघीमा रहिआएको छ। यसले पारदर्शिता र विश्वासको संस्कार विकास गरेको छ।
आजको सन्दर्भमा माघी पर्वले स्थानीय पर्यटन, घरेलु उत्पादन र सांस्कृतिक उद्योगलाई प्रवर्द्धन गर्न सक्ने ठूलो सम्भावना बोकेको छ। माघी मेलाहरू, सांस्कृतिक कार्यक्रम र परिकार प्रदर्शनीले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाइरहेका छन्।
समयसँगै माघी पर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। सहरमा बसोबास गर्ने थारु समुदायले सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाचगान र सार्वजनिक समारोहमार्फत माघी मनाउन थालेका छन्। साथै, माघी पर्व अब थारु समुदायमा मात्र सीमित नभई राष्ट्रिय पर्वको रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
नेपाल सरकारले माघीलाई सार्वजनिक बिदा घोषणा गर्नुले यस पर्वको राष्ट्रिय महत्त्वलाई थप पुष्टि गरेको छ। यसले सांस्कृतिक समावेशिता र विविधताको सम्मानको सन्देश दिन्छ।
माघी पर्व थारु समुदायको पहिचान, अस्तित्व र गौरवसँग जोडिएको छ। लामो समयसम्म राज्यको मूलधारबाट उपेक्षित समुदायका लागि माघी आफ्नो संस्कृति जोगाउने र प्रस्तुत गर्ने अवसर बनेको छ। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, भेषभूषा, गीत–संगीत र परम्पराबारे जानकारी गराउँछ।
माघी पर्व केवल एक दिनको उत्सव होइन, यो जीवन पद्धति, सामाजिक अनुशासन, सांस्कृतिक चेतना र ऐतिहासिक स्मृतिको संगम हो। यसले श्रमको सम्मान, सामूहिकताको मूल्य र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता सिकाउँछ। आधुनिकता र विश्वव्यापीकरणको दबाबबीच पनि माघी पर्वले आफ्नो मौलिकता जोगाउँदै आएको छ, जुन नेपाली समाजका लागि गर्वको विषय हो।माघी पर्वको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु केवल थारु समुदायको जिम्मेवारी होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा दायित्व हो। सांस्कृतिक विविधताभित्रको एकता नै नेपालको वास्तविक शक्ति हो, र माघी पर्व त्यसको जीवन्त उदाहरण हो।
