निर्मला गुरुङ
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यस देशमा अनेक जातजातिहरूको छुट्टाछुट्टै परम्परा, धर्म, संस्कृति, रहनसहन र जीवनशैली पाइन्छ। यिनैमध्ये एक महत्वपूर्ण, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध समुदाय हो – गुरुङ समुदाय। गुरुङ जाति नेपालको आदिवासी जनजातिमध्ये एक हो जसले आफ्नै विशेष संस्कार, परम्परा, भाषा, नृत्य, लोकसंगीत, धार्मिक आस्था र सामाजिक संरचना विकसित गर्दै आएको छ।
यो लेखमा हामी गुरुङ समुदायको जीवनशैली, संस्कार, धर्म, सभ्यता, परम्परा, उत्सव र आधुनिकतासँगको सम्बन्धको विश्लेषण गर्नेछौं।
गुरुङ जातिको उत्पत्ति र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
गुरुङ जातिको उत्पत्तिबारे विभिन्न दृष्टिकोण पाइन्छन्। इतिहासकारहरूका अनुसार गुरुङहरू प्राचीन तिब्बती–बर्मेली जाति हुन्, जसको उत्पत्ति चीनको युनान प्रान्ततिरबाट भएको हो। समयक्रममा तिनीहरू हिमालय क्षेत्र हुँदै नेपालको मध्य र पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्न थाले।
गुरुङहरूको प्रमुख बासस्थान गण्डकी प्रदेश हो, विशेषगरी कास्की, लमजुङ, गोरखा, स्याङ्जा, तनहुँ, पर्वत, र म्याग्दी जिल्लाहरूमा। आजभोलि भने देशभर र विदेशमा समेत फैलिएका छन्। विदेशमा बेलायत, हङकङ, सिंगापुर, भारत आदिमा गुरुङहरूको ठूलो उपस्थिति छ, विशेषगरी गोर्खा सैनिकका रूपमा।
भाषा र लिपि
गुरुङ जातिको मौलिक भाषा “तमू–क्ये“ हो। “तमू“ शब्दले “गुरुङ“ र “क्ये“ शब्दले “भाषा“ जनाउँछ। तर, आजभोलि गुरुङ भाषा लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ किनभने नयाँ पुस्ताले नेपाली वा अंग्रेजीलाई प्राथमिकता दिँदै आएका छन्।
गुरुङ समुदायमा कुनै परम्परागत लिपिको ठोस प्रमाण छैन, तर केही अनुसन्धानकर्ताहरूले तिब्बती लिपिसँग यसको निकट सम्बन्ध रहेको देखाएका छन्। पछिल्लो समय गुरुङ भाषा संरक्षणका लागि गुरुङ लिपि विकास, पाठ्यक्रम निर्माण र समुदायमा सिकाइ कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्।
गुरुङ संस्कारहरू
गुरुङ समुदायको जीवनधारामा संस्कारको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मका हरेक अवस्थालाई गुरुङ परम्परागत विधिमा सम्पन्न गरिन्छ।
जन्म संस्कार
बच्चा जन्मिएपछि सात दिनसम्म “असुदा“ (शुद्धीकरण) प्रक्रिया गरिन्छ। आमाबुबा र सुत्केरी महिला बाह्य सम्पर्कबाट टाढा राखिन्छ। नवजात शिशुको नामाकरण ५, ७ वा ९ दिनमा गरिन्छ।
विवाह संस्कार
गुरुङहरूको विवाह प्रणालीमा दुई किसिम छन्ः आला पाये (पारम्परिक विवाह) र सार्बजनिक विवाह (नयाँ शैली)। परम्परागत विवाहमा लामा, क्हेप्रि, पाचीहरूको भूमिका हुन्छ। बाजागाजा, नाचगान र भोज महत्वपूर्ण अंग हुन्। विवाहपूर्व केटी र केटाको सहमति आवश्यक हुन्छ।
मृत्युसंस्कार
मृत्यु भएपछिको संस्कार अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। मृत व्यक्तिको आत्माको शान्तिका लागि लामा, पाँचा, क्हेप्रि जस्ता परम्परागत धार्मिक अगुवाहरूले पूजापाठ गर्छन्। “पो“ वा “पै“ भन्ने शोककार्य विधि अनुसार मृतकको आत्मालाई मुक्त गरिन्छ।
धर्म र आस्था
गुरुङहरूको धर्म मूलतः बोन, बौद्ध, हिन्दू तथा आनिमिज्म (प्रकृतिपूजक)को मिश्रण हो। लामा (बौद्ध धर्मगुरु), पाँचा (परम्परागत पूजारी), र क्हेप्रि (देवीदेवतासँग साक्षात्कार गर्ने) गुरुङ धर्मसंस्थाका अभिन्न अंग हुन्।
बोन धर्म
बोन धर्म गुरुङहरूको प्राचीनतम धार्मिक पद्धति हो, जसमा प्रकृतिपूजा, आत्मा र पुर्खापूजाको परम्परा छ।
बौद्ध धर्म
विशेषतः तिब्बती बौद्ध धर्मसँग गुरुङहरू जोडिएका छन्। लामाहरूद्वारा पाठ, पूजा र मृत्युपरान्त कर्मकाण्डहरू सम्पन्न गरिन्छ।
हिन्दू प्रभाव
नेपालको बहुसंख्या हिन्दू समुदायसँगको सहअस्तित्वका कारण गुरुङ संस्कारमा हिन्दू धर्मका तत्वहरू (दशैं, तिहार आदिको उत्सव मनाउने) पनि पाइएको छ।
लोकसंस्कृति, नृत्य र गीत
गुरुङ समुदाय आफ्नो समृद्ध लोकसंस्कृति, गीत, नृत्य र वेशभूषाका कारण प्रसिद्ध छ।
रोडी प्रथा
यो युवायुवतीबीच सामाजिक मेलमिलाप र सम्बन्ध विकास गर्ने प्रथा हो, जहाँ साँझपख भेला भई गीतगान, कुराकानी र प्रेम प्रस्ताव आदानप्रदान गरिन्छ। पछिल्लो समय यो प्रथा लोपोन्मुख छ। सोरठी नाच, चुट्का गीत, गाईजात्रा नृत्य
सोरठी नाचमा केटीहरूले परम्परागत पोशाकमा सामूहिक रूपमा नाच गर्छन्। चुट्का गीत व्यङ्ग्यात्मक, हास्यप्रधान हुन्छ। यस्ता लोककार्यक्रमहरूमा सामाजिक मूल्यबोधको सन्देश पनि समेटिएको हुन्छ।
गुरुङ सभ्यता र जीवनशैली
गुरुङहरू प्राचीन सभ्य समाजको उदाहरण हुन्। उनीहरूको पारिवारिक, सामाजिक र आर्थिक संरचना अत्यन्त सुदृढ छ।
पारिवारिक संरचना
गुरुङ परिवार बहुपुस्ते, मिलेर बस्ने खालको हुन्छ। जेठाजु–देवर, काका–भतिजा सँगसँगै एउटै घरमा बस्ने चलन अझै पनि कतिपय ठाउँमा जीवित छ।
लुगा र पहिरन
गुरुङ महिलाहरूको पोशाकमा गालेब, तिलो (कानको गहना), थोपे (नाकको गहना) र मायुँ (घाँटीको हार) प्रमुख हुन्छ। पुरुषहरूले भोटो, कछाड र टोपी लगाउँछन्।
आर्थिक जीवन
गुरुङहरूको परम्परागत पेसा कृषि र पशुपालन हो। पछिल्लो समय भने वैदेशिक रोजगारी (गोर्खा भर्ती), होटल व्यवसाय, पर्यटन र व्यापारमा उनीहरूको सक्रियता बढेको छ।
पर्व र उत्सव
गुरुङ समुदाय विविध चाडपर्व मनाउने समुदाय हो, जसमा परम्परा र धार्मिकताको गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ।
तमु ल्होसार
गुरुङहरूको मुख्य पर्व हो – तमु ल्होसार। प्रत्येक वर्षको पुष महिनाको १५ गते मनाइने यो पर्व गुरुङहरूको नयाँ वर्षको रूपमा मनाइन्छ। यो पर्वमा पशुपंक्षी, सूर्य, चन्द्रमा आदिको पूजा गरिन्छ। नाचगान, परम्परागत भोजन र साजसज्जाले यो पर्व रमाइलो बनाइन्छ।
फागु पूर्णिमा, दसैँ, तिहार
यी पर्वहरू हिन्दू समुदायसँगको सहअस्तित्वका कारण गुरुङहरूले पनि मनाउने गर्छन्। दसैँमा टीका, दुर्गापूजा, फागुमा रङ खेल्ने प्रथा प्रचलित छ।
गुरुङ र आधुनिकता
आजको समयमा गुरुङ समुदायले आधुनिक शिक्षा, प्रविधि, राजनीतिक चेतना र वैदेशिक रोजगारीमा तीव्र प्रगति गरिरहेको छ। तर, यस्ता उपलब्धिसँगै आफ्ना मौलिक परम्परा, भाषा, संस्कृति हराउने जोखिम पनि बढेको छ।
संरक्षणको खाँचो
गुरुङ भाषा, लामा–पाँचा परम्परा, रीतिरिवाज, पहिरन, लोकगीतजस्ता सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण गर्न स्थानीय निकाय, संघसंस्था र सरकारको सहकार्य आवश्यक छ।
गुरुङ महिला सशक्तीकरण
गुरुङ महिलाहरू परम्परागत रूपमा मेहनती, साहसी र समुदायमा अग्रणी भूमिकामा देखिन्छन्। उनीहरू कृषि, घरायसी काम, सामाजिक नेतृत्व र परम्परागत ज्ञानमा अगाडि छन्। पछिल्लो समय उनीहरू शिक्षादेखि राजनीति र रोजगारीसम्मका क्षेत्रमा पनि सशक्त रूपमा देखा परिरहेका छ.
गुरुङ जाति नेपालको मौलिक पहिचान बोकेको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र धार्मिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण समुदाय हो। उनीहरूको परम्परा, धर्म, भाषा, नृत्य, भोज, संस्कार र सामाजिक संरचना नेपालका अन्य समुदायहरूका लागि पनि प्रेरणादायी छन्।
तर, आधुनिकतासँगै आफ्ना मौलिक संस्कार, भाषा, रीतिरिवाज हराउँदै गएका छन्। गुरुङ समुदायले आफ्नो मौलिकतालाई जोगाउँदै आधुनिक समाजसँग सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक छ।
हामी सबैको दायित्व हो – गुरुङ संस्कार, सभ्यता र परम्पराको संरक्षण गर्नु।
